Ο Βασιλιάς της Σακαράκας
Μια ιστορία για την Αμερική του Φορντ
Σειρά Prol-Lit #2
Ο Βασιλιάς της Σακαράκας είναι ένα βιβλίο που γράφτηκε κατά παραγγελία. Στα μέσα της δεκαετίας του 1930 το Σωματείο Αυτοκινητιστών Αμερικής (U.W.A.) αποφάσισε να προσφέρει στα μέλη του, με την εγγραφή τους στο σωματείο, ένα βιβλίο για την ιστορία του αυτοκινήτου στη χώρα. Φυσικά, αν θέλει κανείς να μιλήσει για την ιστορία του αυτοκινήτου, αναπόφευκτα θα μιλήσει για την ιστορία του Φορντ.
Ήταν λογικό η εργασία αυτή να ανατεθεί στον Άπτον Σίνκλαιρ. Ο Σίνκλαιρ ήταν αυτό που στα αγγλικά λέγεται muckraker journalist – ένας δημοσιογράφος που, μέσα από άρθρα, διηγήματα και μυθιστορήματα, ξεσκεπάζει τα κακώς κείμενα των «μεγάλων» αυτού του κόσμου, ένας «γραφιάς» που αποκαλύπτει τη διαφθορά και την παρανομία που κυριαρχεί στις μεγάλες βιομηχανίες της χώρας. Μάλιστα, ο Σίνκλαιρ είχε προλάβει να γίνει διάσημος ήδη από νεαρή ηλικία, μέσα από τη συγγραφή ακριβώς τέτοιων βιβλίων: το βιβλίο του «Η ζούγκλα» για παράδειγμα, με θέμα την βιομηχανία κρέατος στο Σικάγο, γραμμένο το 1906, είχε γνωρίσει μεγάλη επιτυχία και λέγεται πως είχε αναγκάσει τις μεγάλες επιχειρήσεις της εποχής να λάβουν μέτρα, κυρίως όσον αφορούσε την υγιεινή και τις συνθήκες εργασίας.
Ο Σίνκλαιρ έγραψε το βιβλίο που του παρήγγειλαν. Εκδόθηκε το 1937 σε 200.000 αντίτυπα, όπως γράφει στο εξώφυλλο της πρώτης έκδοσης, και μοιράστηκε στα μέλη του σωματείου. Όπως αναφέραμε, ο σκοπός ήταν να είναι ένα βιβλίο που να μιλάει για την ιστορία του αυτοκινήτου και του Φορντ. Τελικά, κι αυτός είναι ο λόγος που το μεταφράσαμε και το εκδώσαμε κι εμείς, μιλάει για πολύ περισσότερα.
Οι πρωταγωνιστές του βιβλίου είναι δύο: από τη μία ο Χένρυ Φορντ και η μεγάλη του ανακάλυψη, το αυτοκίνητο – αλλά, ακόμη σημαντικότερο, η παραγωγή του μαζικά και φτηνά ώστε αποδέκτης του προϊόντος αυτού να είναι η εργατική τάξη. Ο δεύτερος πρωταγωνιστής είναι η οικογένεια Σατ: μια οικογένεια εργατών που παρακολουθεί την πορεία του Φορντ δουλεύοντας για κείνον και που νιώθει τις μεταβολές της αυτοκινητοβιομηχανίας στο πετσί της.
Μέσα από την πορεία των κεντρικών χαρακτήρων ο συγγραφέας περιγράφει έναν κόσμο που αλλάζει με τρόπο βίαιο και απότομο, ώσπου τελικά διαφαίνεται στον αναγνώστη πως πρωταγωνιστής στην ιστορία αυτή ίσως να μην είναι ο Φορντ, ούτε η οικογένεια Σατ, που δουλεύει «από πάππου προς πάππο» στις επιχειρήσεις του. Ο αληθινός πρωταγωνιστής είναι η διαβόητη «αλυσίδα», η αλλαγή του τρόπου εργασίας της εργατικής τάξης μέσα από την «εφεύρεση» της γραμμής παραγωγής. Η «αλυσίδα» εμφανίστηκε αρχικά στην βιομηχανία κρέατος, κατόπιν εφαρμόστηκε στην αυτοκινητοβιομηχανία και τελικά επικράτησε σχεδόν σε κάθε εργοστάσιο. Η αλυσίδα παραγωγής κατάφερε να ελαχιστοποιήσει τους νεκρούς χρόνους μέσα στο εργοστάσιο, μετατρέποντάς τους σε χρόνους παραγωγικής εργασίας. Οι χρόνοι μεταφοράς εξαρτημάτων από τον έναν εργάτη στον άλλο μηδενίστηκαν, κάτι που φυσικά σήμαινε πως η πραγματική διάρκεια της εργασίας μέσα σε μία ημέρα επιμηκύνθηκε. Ταυτόχρονα η επιτήρηση των εργατών έγινε ευκολότερη, αφού το «χάος» των εργαστηρίων μπήκε σε μια σειρά. Σύμφωνα με τον Σίνκλαιρ, η ενταντικοποίηση του ρυθμού εργασίας κι η αύξηση της παραγωγής άλλαξαν καθολικά τον τρόπο ζωής· κι εν τέλει άλλαξαν τη χώρα του και τον κόσμο όλο. Στον Βασιλιά της Σακαράκας παρακολουθούμε τις αλλαγές αυτές μέσα στα χρόνια και στους αναπόφευκτους κύκλους που κάνει ο καπιταλισμός -μέσα από κρίση, πολέμους, ανάπτυξη και ξανά κρίση.
Επιπλέον, ο Σίνκλαιρ κατορθώνει να ερμηνεύσει με τρόπο εύστοχο κομβικά γεγονότα για την ιστορία της χώρας. Ένα μικρό παράδειγμα: το μεροκάματο των 5 δολαρίων, που αρχικά ενθουσίασε τους εργάτες και έκανε πολλούς να κατηγορήσουν τον Φορντ για σοσιαλιστή (!), ήταν ένα μέτρο που άνοιξε την αγορά του αυτοκινήτου στους ίδιους ανθρώπους που το κατασκεύαζαν. Ταυτόχρονα όμως, η καταβολή του επιδόματος (γιατί περί επιδόματος ουσιαστικά επρόκειτο) πήγαινε χέρι-χέρι με τον έλεγχο της ζωής του εργάτη. Ουσιαστικά, ο Χ. Φορντ έδειχνε ότι κατανοούσε βαθιά τη σημασία της αναπαραγωγής της εργατικής δύναμης· με την καταβολή επιδόματος υπό όρους προσπάθησε να ελέγξει την ζωή του εργάτη και εκτός εργοστασίου. Δεύτερο παράδειγμα: το νομικό πλαίσιο της ποτοαπαγόρευσης τελικά ένωσε τον κόσμο του νόμιμου και του παράνομου σε σάρκα μία. Κι έφερε πολλά μέλη της εργατικής τάξης να δουλεύουν και στη νόμιμη και στην παράνομη «ζώνη» εργασίας – ενίοτε ταυτόχρονα. Ο πατέρας Σατ παρακολουθούσε με αμηχανία τον τρόπο που δούλευε, τον κόσμο του, την ίδια του την οικογένεια να αλλάζουν: τους γιούς του να γίνονται ο ένας μαφιόζος κι ο άλλος εργάτης κομμουνιστής, με την κόρη του να είναι ο δίαυλος επικοινωνίας τους.
Τελικά ο Βασιλιάς της Σακαράκας είναι ένα βιβλίο που δεν είναι, μόνο, λογοτεχνικό. Είναι ένα μικρό βιβλίο ιστορίας: ένα βιβλίο που μιλάει με λογοτεχνικό τρόπο για το πώς η αλλαγή του τρόπου εργασίας άλλαξε τον κόσμο. Πρόκειται σαφώς για επίτευγμα -καθόλου ασήμαντο, ακόμη και για έναν «φτασμένο» muckracker δημοσιογράφο, όπως ήταν ο Άπτον Σίνκλαιρ το μακρινό 1937.
Antifa scripta
Σεπτέμβρης 2025