Ήταν αρχές καλοκαιριού του 2008 κι οι αυτόνομοι εμφανίζονταν στο Γκίνη με την εκ πρώτης όψεως πιο ξεκούδουνη δημόσια εκδήλωση – στην ιστορία του Γκίνη ειδικά και των δημόσιων εκδηλώσεων εν γένει. Η εκδήλωση είχε τίτλο Εκατό Ήλιοι, θέμα την ιστορία, τη λειτουργία και το μέλλον της αντιπυραυλικής άμυνας και αφίσα καλέσματος με γραφιστικό εκτόξευση πυραύλου. Κάπου είχαμε διαβάσει ότι η φωτεινότητα μιας έκρηξης είναι εκατό φορές μεγαλύτερη από του ήλιου – εξού και ο τίτλος. Η εκδήλωση συνοδευόταν από σχετικά slides και μπόνους μια 70σέλιδη μπροσούρα, όπου η αυτόνομη ομάδα Μηδέν Άπειρο (οι διοργανωτές της εκδήλωσης) εξηγούσαμε τι είχαμε καταλάβει από την περιήγησή μας στις σχετικές τεχνολογίες των αφεντικών. Σαν διαρκές υπόστρωμα της εκδήλωσης, εμφανιζόταν με κάθε ευκαιρία η ανάγκη μας να πείσουμε, πρώτα τους εαυτούς μας και μετά όποιον άλλον είχαμε υπόψη, πως το θέμα ήταν σημαντικό. Ήδη από την εισαγωγή της μπροσούρας που συνόδευε την εκδήλωση μπορούσε κανείς να διαβάσει:
[…] η ενασχόλησή μας με την αντιπυραυλική άμυνα αποδείχθηκε πιο μακρόχρονη και πιο διαφωτιστική απ’ ό,τι περιμέναμε. Καθώς, όπως είναι γνωστό, ανήκουμε σε έναν πολιτικό χώρο που όποτε βρίσκει το απαιτούμενο θάρρος υποστηρίζει πως οι εποχές των διακρατικών πολέμων κάθε άλλο παρά έχουν παρέλθει, και πως ο τέταρτος παγκόσμιος πόλεμος έχει αρχίσει, βρίσκουμε πως το φαινομενικά περιορισμένο πεδίο της αντιπυραυλικής άμυνας, της ιστορίας της και της σημασίας της μπορεί να παρέχει πολλά σχετικά επιχειρήματα.
Καθώς η βύθισή μας στα οπλικά συστήματα και τα ειδικά τους χαρακτηριστικά προχωρούσε γινόμασταν λιγότερο ντροπαλοί. Έχοντας έρθει αντιμέτωποι με το ιστορικό βάθος τεχνολογιών του είδους «αντιπυραυλική άμυνα» καταλαβαίναμε ότι το ξεκούδουνο θέμα μας όχι μόνο ξεκούδουνο δεν ήταν, αλλά αντιθέτως είχε υπάρξει αντικείμενο μόνιμης κρατικής ενασχόλησης από το 1945 κι έπειτα. Ο ψυχροπολεμικός κόσμος του 1945-1990 είχε φέρει στο προσκήνιο νέες διακρατικές ισορροπίες και κατά συνέπεια νέα «αμυντικά δόγματα»: η πυρηνική βόμβα, οι διηπειρωτικοί πύραυλοι, οι δορυφόροι σταδιακά εξελίσσονταν στους πρωταγωνιστές της νέας εποχής.
Η ιδέα της αντιπυραυλικής άμυνας ήταν απλή και συνοψιζόταν στη φράση «χτύπα μια σφαίρα με μια σφαίρα». Η τεχνολογία που πλαισίωνε αυτή την ιδέα ήταν ιδιαιτέρως ταιριαστή για τους καιρούς της καπιταλιστικής ανάπτυξης, όπως αυτή προχωρούσε μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Όσο καλύτερα καταλαβαίναμε αυτήν την ιδέα, τόσο περισσότερο καταλήγαμε στο συμπέρασμα ότι ο βασικός στόχος της αντιπυραυλικής άμυνας δεν ήταν στρατιωτικός / τεχνολογικός, αλλά κοινωνικός· ότι το ζήτημα δεν ήταν αν η αντιπυραυλική άμυνα επιτελούσε τον διακηρυγμένο σκοπό της· ότι αντιθέτως το ζήτημα που την καθιστούσε επίκαιρη ήταν ότι γύρω της έχτιζε ένα σύνολο συμφερόντων και μια δομή ισχύος (ειδικά στο εσωτερικό του αμερικανικού κράτους) που γιγαντωνόταν ή ατροφούσε, αναλόγως κρατικής χρηματοδότησης. Πολλές φορές αυτή η δομή εξουσίας γινόταν τόσο μεγάλη – ως υλικά συμφέροντα, ως ανθρώπινοι πόροι κι ως κοινωνική ιδεολογία – ώστε τελικά το βασικό της αντικείμενο (η ικανότητα της αντιπυραυλικής άμυνας να πραγματοποιεί τα όσα εξαγγέλει) μετατρεπόταν σε λεπτομέρεια δευτερεύουσας σημασίας. Σ’ αυτό το περιβάλλον η τεχνική αποτελεσματικότητα της αντιπυραυλικής άμυνας δεν είχε σημασία, γιατί αυτό που είχε όντως σημασία ήταν η πολιτική λειτουργία της: η κρατική χρηματοδότηση, η ανάλωση ανθρώπινης εργασίας και η κοινωνική συναίνεση. Για να χρησιμοποιήσουμε μια διατύπωση που μας φαίνεται ακόμα επίκαιρη:
Όπως έχει δείξει η ιστορία τους, τα αντιπυραυλικά συστήματα είναι τα πρώτα που ανακηρύσσονται άχρηστα σε περιόδους που οι μιλιταριστικές αγελάδες αποδεικνύονται ισχνές. Από την άλλη, λόγω της υπερτεχνολογικής ιδεολογικής άχλυς που τα περιβάλλει, τα αντιπυραυλικά συστήματα είναι τα πρώτα που χρησιμοποιούνται ως κράχτης των μιλιταριστικών χρηματοδοτήσεων σε περιόδους όπου οι κρουνοί του κρατικού χρήματος ανοίγουν.
Δηλαδή, θέλοντας και μη, συνδέαμε την πολεμική προετοιμασία με γενικότερες ιδεολογίες πολιτικής διακυβέρνησης του κράτους. Οι ιδέες του Κέυνς μας φάνηκαν εξαιρετικά χρήσιμες για τους σκοπούς μας. Διατυπωμένες στο μεσοδιάστημα των δύο παγκοσμίων πολέμων, αντλούσαν το κύρος τους από το περιβάλλον της καπιταλιστικής κρίσης, του γενικευμένου διακρατικού πολέμου και της βαθιάς αμφιβολίας για το μέλλον. Στα μάτια του Κέυνς το κράτος έπρεπε να λειτουργεί ως γενικός ρυθμιστής των κοινωνικών και ταξικών σχέσεων, ως μεγάλος εξισορροπιστής των επιμέρους ιδιωτικών συμφερόντων κι ως συλλογικός νους του κεφαλαίου. Στο περίφημο παράδειγμά του με τις φιάλες που το κράτος θα μπορούσε να θάψει σε εγκαταλελειμμένα ανθρακωρυχεία, ο Κέυνς πατούσε πάνω στις οικονομικές θεωρίες της αξίας για να υποστηρίξει με τον τρόπο του πως αυτό που ονομάζουμε αλήθεια δεν έχει κάποια αντικειμενική υπόσταση, αλλά αντίθετα εξαρτά την ισχύ του από το μέγεθος και το είδος της κρατικής υποστήριξης με την οποία περιβάλλεται. Το κράτος, ως συλλογικός καπιταλιστής, υποστήριζε ο Κέυνς, θα πρέπει να μπορεί να δημιουργεί κύκλους παραγωγής αξίας και υπεραξίας σε πεδία που ο ατομικός καπιταλιστής δε μπορεί να επενδύσει μόνος του ή δε διανοείται καν ότι υπάρχει λόγος να επενδύσει. Προεκτείνοντας αυτές τις ιδέες στο παράδειγμα των αντιπυραυλικών συστημάτων διερωτόμασταν:
Ο Keynes δε θα μπορούσε να φανταστεί ότι θα μπορούσε ποτέ να γίνει κοινωνικά αποδεκτός ο ενταφιασμός φιαλών με χαρτονομίσματα σε ανθρακωρυχεία. Αν όμως υπήρχαν εκείνες οι ιδεολογίες που θα μπορούσαν να καταστήσουν κοινωνικά αποδεκτή μια τέτοια διαδικασία; […] Αν το κράτος μπορούσε να θέτει τις προϋποθέσεις παραγωγής αξίας παίρνοντας αποφάσεις π.χ. εκτέλεσης δημοσίων έργων, γιατί δε θα μπορούσε να κάνει το ίδιο παίρνοντας αποφάσεις μιλιταριστικών επενδύσεων;
Και συνεχίζαμε ψαχουλεύοντας τη συνέχεια της ιστορίας. Πακτωλοί χρημάτων είχαν κατευθυνθεί προς το τεράστιο, αλλά αμφιβόλου αποτελεσματικότητας, εγχείρημα της αντιπυραυλικής ασπίδας. Είκοσι δισεκατομμύρια δολλάρια μέχρι το 1989 είχαν δαπανήσει μόνον οι ΗΠΑ για να «προστατεύσουν τον ελεύθερο τρόπο ζωής μας σ’ έναν κόσμο που πολλές φορές αποδεικνύεται επικίνδυνος», όπως χαρακτηριστικά δήλωνε ο πρόεδρος Ρήγκαν στο διάγγελμά του προς το αμερικανικό έθνος το 1983.
Αλλά η αντιπυραυλική ασπίδα δεν ήταν απλώς και μόνο πτυχή του κεϋνσιανού μιλιταρισμού, μια δημιουργική λογιστική των κρατικών δαπανών. Η ένταση των εξοπλισμών και της στρατιωτικής τεχνολογίας αποτελούσε έκφραση γενικότερων κρατικών επιδιώξεων. Και πράγματι, η δεκαετία του ’80 δεν τελείωσε με ξεφούσκωμα των χρηματοδοτήσεων, αλλά με την έναρξη του Τέταρτου Παγκόσμιου Πολέμου. Με τα λόγια που καταλαβαίναμε την παγκόσμια κατάσταση την εποχή εκείνη:
Το 1990 ήταν η χρονιά που το Ιράκ εισέβαλε στο Κουβέιτ. Η αμερικανική επιχείρηση «Καταιγίδα της Ερήμου» ξεκίνησε τον Ιανουάριο του 1991 σε απάντηση αυτής της εισβολής […] Οι βαλλιστικοί πύραυλοι μέσου βεληνεκούς τύπου Scud που εκτοξεύονταν από το Ιράκ εναντιον του Ισραήλ, είχαν απέναντί τους το αντίστοιχο αντιπυραυλικό σύστημα Patriot. […] Έκθαμβη και θολωμένη η υφήλιος παρακολούθησε στις οθόνες της την υπερτεχνολογική σύγκρουση φωτεινών σημείων στο ζεστό αέρα της Μέσης Ανατολής. Ταυτόχρονα το κοινό του πολέμου-ως-ποδοσφαιρικού-αγώνα όχι μόνο αδυνατούσε να εξηγήσει, αλλά αδιαφορούσε παντελώς να εξηγήσει τα τεκταινόμενα. Έτσι, αυτός ο πόλεμος, που σηματοδότησε το τέλος του ψυχρού πολέμου και την αρχή της νέας εποχής […] δεν είχε άλλη εξήγηση πέρα από την πλέον γενική: «τα πετρέλαια». Έμεινε, τόσο αυτός, όσο και τα αποτελέσματα και οι επιδιώξεις του, να πλανώνται ως ένα ασαφές επεισόδιο για ολόκληρη τη δεκαετία του ’90, μέχρις ότου οι επιθέσεις στο Κόσοβο, το Αφγανιστάν και το Ιράκ δείξουν […] πως αποτελούσε τμήμα ενός γενικότερου σχεδίου.
Σουμάρουμε: το 2008 οι αυτόνομοι αναγκαστήκαμε ν’ ασχοληθούμε με το ζήτημα της αντιπυραυλικής άμυνας. Από κει μας προέκυψε η έκδοση Εκατό Ήλιοι. Σ’ αυτή την έκδοση, αλλά και ευρύτερα α) εξετάζαμε τη σχέση πανεπιστημίων, επιστήμης και στρατού όχι ως ευκαιριακή σύνδεση, αλλά ως μια εδραιωμένη δομή εξουσίας β) είχαμε εντάξει στο πεδίο των ενασχολήσεών μας τον πόλεμο των άστρων, τα πυρηνικά όπλα και την αντιπυραυλική άμυνα ως ένα ξεχωριστό και πλούσιο πεδίο του μιλιταρισμού γ) καταλαβαίναμε τη στρατιωτική τεχνολογία, ως κρατικά υποστηριζόμενη παραγωγή αξίας μέσω μιλιταριστικών επενδύσεων δ) κάναμε λόγο, ήδη από το 2008, για την έναρξη του τέταρτου παγκόσμιου πολέμου.
Όποιος αντέχει όλο και κάτι θα έχει να κερδίσει από το φλας μπακ στο 2008 και το ξαναδιάβασμα της σχετικής έκδοσης. Τη βρίσκετε στα γνωστά στέκια, στα βιβλιοπωλεία του κέντρου της Αθήνας ή απλώς στείλτε ένα μέηλ.
Η ασπίδα του Αχιλλέα
Γραφιστική απεικόνιση της ασπίδας του Αχιλλέα σύμφωνα με τον Όμηρο.
Γραφιστική απεικόνιση της ασπίδας του Αχιλλέα σύμφωνα με τον Δένδια.
«Ασπίδα του Αχιλλέα»: έτσι βάφτισε ο Υπουργός Πολέμου, Ν. Δένδιας, το σύστημα αντιπυραυλικής / αντιαεροπορικής άμυνας με το οποίο θα εξοπλίσει το ελληνικό κράτος. Η ορολογία δεν είναι δική του – προέρχεται κατευθείαν απ’ τα έπη του Ομήρου και τον Τρωικό Πόλεμο. Προφανώς, η επιλογή του ονόματος δεν είναι τυχαία· αντίθετα εγκαλεί μια ερμηνεία του κόσμου, όπου η «ειρήνη» είναι μια στιγμή του «πολέμου». Την ασπίδα του Αχιλλέα λέγεται ότι τη σφυρηλάτησε ο Ήφαιστος. Η ασπίδα είναι μια μικρογραφία του σύμπαντος, αποδομένου σε ομόκεντρους κύκλους. Στο κέντρο της, μας λέει ο Όμηρος, ο Ήφαιστος «βάζει τη γης, βάζει τη θάλασσα, βάζει τα ουράνια απάνω, βάζει τον ήλιο τον ακούραστο, τ’ ολόγιομο φεγγάρι, κι’ όλα τ’ αστέρια, ως στεφανώνουνε τον ουρανό…».[1]Ομήρου Ιλιάδα, ραψωδία Σ, στίχοι 483-5. Σε μετάφραση Καζαντζάκη, Κακριδή. Ο δεύτερος κύκλος είναι μοιρασμένος ανάμεσα σε στιγμές ειρήνης (ένας γάμος, μία δίκη) και σε σκηνές πολέμου. Ο τρίτος και ο τέταρτος κύκλος περιγράφουν την αγροτική ζωή και τον ποιμενικό βίο μέσα από ζεύγη αντιθέσεων (εργασία / σχόλη). Ο Ωκεανός που αγκαλιάζει την Γη είναι το μοτίβο του πέμπτου κύκλου. Δηλαδή, η στεριά, η θάλασσα κι ο ουρανός είναι την ίδια στιγμή ο τόπος που διασταυρώνεται η ανθρώπινη ζωή κι ο πόλεμος, αμφότερα ως στιγμές του ανθρώπινου πολιτισμού.
Η περιγραφή της ασπίδας του Αχιλλέα έχει κι έναν χρονικό συμβολισμό: ο Όμηρος εξιστορεί με κάθε λεπτομέρεια την κατασκευή και τις απεικονίσεις της ασπίδας λίγο πριν τη μονομαχία του Αχιλλέα με τον Έκτορα. Ο Έκτορας είχε δολοφονήσει τον Πάτροκλο γνωρίζοντας ότι έτσι θα προκαλούσε την οργή του Αχιλλέα· ο Αχιλλέας όντως σήκωσε το γάντι· φόρεσε την αρματωσιά του και προκάλεσε τον Έκτορα σε μονομαχία· η ασπίδα του Αχιλλέα τον προφύλαξε από τα χτυπήματα του Έκτορα· τελικά ο Αχιλλέας εξόντωσε τον Έκτορα· ο Έκτορας ξεψυχώντας προφήτευσε τον θάνατο του Αχιλλέα, μπροστά στον ίδιο τον Αχιλλέα· κατόπιν η Τροία κουρσεύτηκε· ο Αχιλλέας δέχτηκε ένα βέλος στην φτέρνα· κι ο κόσμος που προέκυψε ήταν ριζικά διαφορετικός.[2]Όλα αυτά διάσπαρτα στο The Shield of Achilles within the Iliad, Oliver Taplin, Greece and Rome, Second Series, Volume 27, Issue 1 (Απρίλης 1981), με έμφαση στη … Continue reading Στην ομηρική αφήγηση, η ασπίδα του Αχιλλέα εμφανίστηκε εκεί που οι αποφάσεις είχαν πια ωριμάσει, περιμένοντας να υλοποιηθούν. Η υλοποίηση της κάθε απόφασης οδηγούσε σε μια σπείρα γεγονότων. Στον κόσμο της Ιλιάδας το ένα έφερνε το άλλο κι ήταν έτσι που προχωρούσε ο κόσμος. Μέσα απ’ την ασπίδα και το ξίφος, μέσα απ’ τη ζωή και τον θάνατο.
Κάπως έτσι πάει το πράγμα και στην πραγματική ζωή: ο Υπουργός Πολέμου και οι φίλοι του μοστράρουν την ασπίδα του Αχιλλέα για να υπονοήσουν ότι έχουν πάρει τις αποφάσεις τους. Κι ότι είναι διατεθειμένοι να πολεμήσουν δίχως όριο σε θάλασσα, στεριά κι ουρανό – πόσω μάλλον όταν γνωρίζουν ότι το τίμημα θα είναι δικό μας.
